บทนำ: การศึกษาและการชี้วัด

แนวคิดเรื่องความมั่นคงมนุษย์นั้น เสนอขึ้นด้วยจุดมุ่งหมายต่างๆ บ้างเป็นทางการเมือง บ้างเป็นทางวิชาการ และบ้างเป็นเพื่อการรณรงค์ สำหรับประเทศกำลังพัฒนารวมทั้งประเทศไทยนั้น ความมั่นคงของมนุษย์ มีความสำคัญในฐานะเป็นอีกดัชนีหนึ่ง เพื่อวัดทิศทางและผลการพัฒนานอกเหนือจากผลผลิตรวมภายในประเทศ หรือจีดีพี ที่ใช้กันแพร่หลายมานาน การละเลยเรื่องความมั่นคงมนุษย์ อาจทำให้เกิดความเข้าใจ และการประเมินผลที่ผิดพลาดร้ายแรงเกี่ยวกับการพัฒนาประเทศได้

ความคิดเรื่องความมั่นคงมนุษย์ เริ่มเป็นที่สนใจจริงจังในประเทศไทย เมื่อมีการปฏิรูประบบราชการ และจัดตั้งกระทรวงการพัฒนาสังคม และความมั่นคงของมนุษย์ขึ้นในปี 2545 แต่ในทางปฏิบัติแล้ว มีการเคลื่อนไหวในด้านนี้มานาน ตั้งแต่การเสนอหลัก 6 ประการของคณะราษฎรในปี พ.ศ.2475 แนวคิดเรื่องคุณภาพชีวิตของ ดร.ป๋วย อึ๊งภากรณ์ (2516) และการส่งเสริมการสร้างระบบสวัสดิการ สุขภาพดีถ้วนหน้า ภูมิปัญญาชาวบ้านและชุมชนเข้มแข็ง ไปจนถึงสิทธิมนุษยชน ในช่วงทศวรรษ 2530 และ 2540 ประกอบขึ้นเป็นองค์ความรู้ที่มากพอสำหรับการปฏิบัติ และการศึกษาต่อยอด ในระยะใกล้หลังวิกฤตเศรษฐกิจปี 2540 และการประกาศใช้รัฐธรรมนูญใหม่ ประเทศไทยได้มีนวัตกรรมทางสังคม-การเมืองที่ส่งเสริมความมั่นคงมนุษย์ในระดับหนึ่ง

ในบทนี้จะประมวลการศึกษา และการเคลื่อนไหวเกี่ยวกับความมั่นคงมนุษย์ในประเทศไทย เพื่อปูพื้นฐานของความเข้าใจในสถานการณ์ความมั่นคงมนุษย์ในประเทศ และที่สำคัญเพื่อหาคำตอบว่า ในปัจจุบันควรถือความมั่นคงของมนุษย์ว่ามีแกนกลางอยู่ที่ประเด็นหรือมิติด้านใดเป็นสำคัญ

การศึกษาและการเคลื่อนไหวที่น่าสนใจเกี่ยวกับความมั่นคงมนุษย์ มีดังนี้

การประชุมว่าด้วยความมั่นคงของมนุษย์ในประเทศไทย

ร่วมจัดโดยมูลนิธิชัยพัฒนา กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจ และสังคมแห่งชาติ (ศสช.) สถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน (สังกัดกระทรวงพัฒนาฯ) สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สังกัดกระทรวงสาธารณสุข) และสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย หรือทีดีอาร์ไอ ซึ่งเป็นสำนักคิดสำคัญ จัดขึ้นในเดือนพฤศจิกายน 2546 โดยได้รับการสนับสนุนจากคณะกรรมาธิการว่าด้วยความมั่นคงมนุษย์ องค์การสหประชาชาติ

การประชุมแบ่งออกเป็น 4 กลุ่มย่อย ได้แก่ กลุ่มที่ 1 ผลกระทบต่อความมั่นคงของคนไทยจากสภาพแวดล้อมภายนอกประเทศ มีเรื่องอาชญากรรมข้ามชาติ การค้าสตรีและเด็ก การก่อการร้ายสากลและแรงงานต่างชาติ เป็นต้น กลุ่มที่ 2 สภาพแวดล้อมทางสังคมกับความมั่นคงของมนุษย์ มีเรื่อง การเมืองเลือกตั้งกับความมั่นคงมนุษย์ การศึกษากับความมั่นคงมนุษย์ ครัวเรือนและชุมชนกับความมั่นคงมนุษย์ วัฒนธรรมสิทธิมนุษยชน และทุนทางสังคมกับความมั่นคงมนุษย์ และยังมีเอกสารที่น่าสนใจ เกี่ยวกับการสร้างตัวชี้วัดความมั่นคงมนุษย์ในประเทศไทย ซึ่งจะได้กล่าวต่อไป

กลุ่มที่ 3 การเพิ่มความมั่นคงทางเศรษฐกิจ มีเรื่องเกี่ยวกับระบบเศรษฐกิจกับความมั่นคงมนุษย์ เศรษฐกิจใต้ดิน เศรษฐกิจรากหญ้า การขจัดความยากจน การสร้างระบบคุ้มครองทางสังคม ข่ายความมั่นคงทางสังคม และบทบาทของธุรกิจ และรัฐวิสาหกิจกับการสร้างความมั่นคงให้แก่ชุมชน กลุ่มที่ 4 ว่าด้วยความมั่นคงทางด้านสุขภาพอนามัย มีเรื่องอุบัติเหตุ โครงการประกันสุขภาพ และกรณีศึกษาแร่ตะกั่วที่ห้วยคลิตี้ จังหวัดกาญจนบุรี

ในการสัมมนาครั้งนี้มีเอกสารที่น่าสนใจ 2 ชิ้น

เอกสารชิ้นแรก ชื่อ "ทิศทางใหม่ : ความมั่นคงของมนุษย์ของประเทศไทย" เขียนโดย นายแพทย์สุภาชัย สาระจรัส แห่งกระทรวงการพัฒนาสังคมฯ ซึ่งวาดภาพกว้างเกี่ยวกับแนวคิดความมั่นคงของมนุษย์ โดยประมวลทัศนะจากหลายแหล่ง ซึ่งอาจสรุปได้ว่า ความมั่นคงของมนุษย์มีจุดเน้นเพื่อความมั่นคงในระดับปัจเจกชนและชุมชน เป็นความมั่นคงที่มีค่านิยมด้านความปลอดภัยของบุคคลและชีวิต เสรีภาพส่วนบุคคล ความเสมอภาคของบุคคลในการเข้าถึงโอกาสทางสังคม ความสามารถในการพึ่งพาตนเองได้

สิ่งที่คุกคามต่อความมั่นคง ได้แก่ การคุกคามโดยตรงและโดยอ้อมทางด้านกายภาพจากรัฐและผู้อื่น การถูกครอบงำทางวัฒนธรรมและค่านิยม และการคุกคามนี้ส่งตรงถึงบ้าน

การจะสร้างความมั่นคงมนุษย์ได้ ต้องอาศัยการพัฒนาและการปกครองแบบธรรมาภิบาลเป็นสำคัญ อาศัยการจูงใจ การร่วมมือระหว่างรัฐและภาคส่วนต่างๆ ในประเทศ การสร้างปทัสถานและสถาบันที่เป็นประชาธิปไตย เปิดให้มีส่วนร่วม และความตระหนักของภาครัฐในการจัดการให้เกิดความมั่นคงมนุษย์ ไม่ใช่เน้นการเติบโตทางเศรษฐกิจ หรือการเมืองการปกครองมากจนเกินไป

ในตอนท้าย ยังได้มีตัวอย่างดัชนีชี้วัดคุณภาพชีวิตหรือความมั่นคงของมนุษย์ ที่มีองค์ประกอบ 7 ข้อด้วยกันได้แก่ 1.สุขภาพ 2.ระดับการศึกษา 3.การทำงาน 4.สิ่งแวดล้อมทางกายภาพ 5.สภาพครอบครัว ความเป็นอยู่ 6.สภาพความเป็นอยู่ในชุมชน 7.วัฒนธรรม จิตวิญญาณ/ความเชื่อ งานอดิเรก/สันทนาการ

ในองค์ประกอบหลัก 7 ข้อ ยังมีองค์ประกอบย่อย ขอบเขตที่พิจารณา และเสนอตัวชี้วัดสำคัญๆ

เอกสารชิ้นที่สอง ชื่อ "ความมั่นคงของมนุษย์ : แนวทางการสร้างตัวชี้วัดสำหรับประเทศไทย" เขียนโดย อาจารย์นิพนธ์ พัวพงศกร และคณะ ในเอกสารชิ้นนี้ได้เสนอภาพกว้างเกี่ยวกับความหมายและแนวคิดความมั่นคงของมนุษย์เช่นเดียวกัน แล้วลัดไปสู่เรื่องการสร้างตัวชี้วัด โดยอาศัยข้อเสนอของ อาจารย์ไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม (2545) นักพัฒนาคนสำคัญของประเทศ และของกระทรวงพัฒนาสังคมฯที่กล่าวแล้วข้างต้น (2546) รวมทั้งจากหน่วยราชการและองค์การระหว่างประเทศ

อาจารย์ไพบูลย์ได้เสนอองค์ประกอบความมั่นคงมนุษย์ไว้ 5 อย่างได้แก่ 1.ความมั่นคงทางสุขภาพ 2.ความมั่นคงทางเศรษฐกิจ 3.ความมั่นคงทางสังคม 4.ความมั่นคงทางการเมืองการปกครอง และ 5.ความมั่นคงทางทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ในแต่ละองค์ประกอบมีตัวชี้วัดสำคัญ 4 รายการ ซึ่งมีการอ้างถึงไม่น้อย

เอกสารของอาจารย์นิพนธ์และคณะ ได้ให้หลักเกณฑ์ในการสร้างตัวชี้วัดว่า ใช้การคัดเลือกตัวชี้วัดผลลัพธ์และภัยคุกคาม ไม่ใช่สาเหตุหรือมาตรการแก้ไข และได้ใช้ข้อมูลและหลักเกณฑ์ข้างต้น นำเสนอตัวชี้วัดบางตัวรวม 7 หมวดตามแบบของโครงการพัฒนามนุษย์สหประชาชาติหรือยูเอ็นดีพี ได้แก่ ความมั่งคงทางเศรษฐกิจ ความมั่นคงทางอาหาร ความมั่นคงทางสุขภาพ ความมั่นคงทางสิ่งแวดล้อม ความมั่นคงของบุคคล ความมั่นคงของชุมชน และความมั่นคงทางการเมือง

ทำให้เห็นแนวโน้มสถานการณ์ความมั่นคงของมนุษย์ในประเทศไทยบางประการ ได้แก่ ความมั่นคงทางเศรษฐกิจมีสภาวะที่ดีขึ้น แต่ความมั่นคงด้านอื่นๆ มีแนวโน้มไม่ดีเท่าสภาวะทางเศรษฐกิจ สำหรับความมั่นคงทางการเมืองมีข้อมูลที่ไม่เพียงพอ

นอกจากนี้ ยังให้ตัวอย่างตัวชี้วัดด้านผลลัพธ์เรื่องความไม่มั่นคงของมนุษย์ ซึ่งช่วยสร้างกรอบความคิดแก่รายงานชิ้นนี้ด้วย

สศช. หรือสภาพัฒน์ กับเครื่องชี้วัดสภาวะสังคม และการพัฒนาอย่างยั่งยืน

สํานักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช. หรือสภาพัฒน์) พัฒนาเครื่องมือชี้วัดสภาวะสังคม และการพัฒนาอย่างยั่งยืนอย่างเอาจริงเอาจัง และเป็นที่ยอมรับของสาธารณะ ความพยายามดังกล่าวอาจนับว่า เป็นการสร้างเครื่องมือชี้วัดความมั่นคงมนุษย์พร้อมกันไปด้วย หากได้มีการทำงานร่วมกับหน่วยงานรัฐอื่น เช่น สำนักงานสถิติแห่งชาติ กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงมนุษย์ กระทรวงแรงงาน กระทรวงมหาดไทย กระทรวงสาธารณสุข สำนักงานตำรวจแห่งชาติ กระทรวงยุติธรรม เป็นต้น

ก็น่าจะมีข้อมูลและมุมมองที่กว้างขึ้น และสามารถสร้างตัวชี้วัดทางสังคม การพัฒนาและคุณภาพชีวิต หรือความมั่นคงของมนุษย์ในประเทศไทยได้ดียิ่งขึ้นอีก

ระบบฐานข้อมูลด้านสังคมและคุณภาพชีวิตของ สศช. ซึ่งใช้ชี้วัดความมั่นคงมนุษย์ได้ มี 9 ฐานได้แก่ 1) ฐานข้อมูลประชากร 2) ฐานข้อมูลแรงงานและการมีงานทำ 3) ฐานข้อมูลสวัสดิการแรงงาน 4) ฐานข้อมูลสวัสดิการสังคมและสังคมสงเคราะห์ 5) ฐานข้อมูลความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน 6) ฐานข้อมูลการศึกษา 7) ฐานข้อมูลสาธารณสุข 8) ฐานข้อมูลตัวชี้วัดภาวะสังคม (ในรายงานภาวะสังคมรายไตรมาส) 9) ฐานข้อมูลงบประมาณรายจ่าย

นอกจากนี้ ยังมีระบบฐานข้อมูลความยากจน ซึ่งมี 7 ฐาน ได้แก่ 1) ฐานข้อมูลเอกสารความยากจน 2) ฐานข้อมูลความยากจนของจังหวัด 3) ฐานข้อมูลพื้นที่เป้าหมายความยากจน เช่นที่หมู่บ้านยากจน 4) ฐานข้อมูลความยากจนเมือง 5) ฐานข้อมูลกองทุนที่เกี่ยวข้องกับการแก้ไขปัญหาความยากจน 6) ฐานข้อมูลทำเนียบภาคีการพัฒนา/องค์กรพัฒนาเอกชน 7) ฐานข้อมูลแผนชุมชนและชุมชนที่เป็นแหล่งเรียนรู้

ส่วนดัชนีชี้วัดการพัฒนาที่ยั่งยืนของไทย ใน 3 มิติ คือมิติทางเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม โดยมีตัวชี้วัดที่มุ่งไปสู่เป้าประสงค์ 4 ประการ ได้แก่ 1) คุณภาพ 2) เสถียรภาพและการปรับตัว 3) การกระจายการพัฒนาอย่างเป็นธรรม และ 4) ระบบการบริหารจัดการที่ดี มีรายละเอียดที่น่าสนใจ ดังนี้

1. มิติทางเศรษฐกิจ แบ่งเป็น 3 องค์ประกอบได้แก่ ก) พัฒนาอย่างมีคุณภาพ ตัวชี้วัดได้แก่ 1) ประสิทธิภาพการผลิตโดยรวม 2) การใช้พลังงานต่อผลิตภัณฑ์มวลรวม 3) การใช้พลังงานหมุนเวียน 4) การนำขยะของเสียกลับมาใช้ใหม่ ข) การพัฒนาอย่างมีเสถียรภาพ มีตัวชี้วัด ได้แก่ 1) อัตราการว่างงานรวม 2) สัดส่วนหนี้สินสาธารณะต่อผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ 3) ดุลบัญชีเดินสะพัดต่อผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ ค) การกระจายความมั่งคั่ง มีดัชนีชี้วัดได้แก่ 1) สัมประสิทธิ์การกระจายรายได้ 2) สัดส่วนคนยากจนต่อรายได้

2. มิติทางสังคม มี 4 องค์ประกอบ ได้แก่ ก) การพัฒนาศักยภาพและการปรับตัวบนสังคมฐานความรู้ มีตัวชี้วัด ได้แก่ 1) จำนวนปีเฉลี่ยที่ได้รับการศึกษา 2) ผลคะแนนทดสอบ 4 วิชาหลัก ข) การพัฒนาคุณภาพชีวิตและความมั่นคงในการดำรงชีวิต มีตัวชี้วัดได้แก่ 1) อายุขัยเฉลี่ยเมื่อแรกเกิด 2) สุขภาพประชากร 3) สัดส่วนคดีอาชญากรรมและยาเสพติดต่อประชาการ ค) การสร้างค่านิยม ภูมิปัญญาและวัฒนธรรมไทย ให้มีภูมิคุ้มกันของสังคม ยังไม่มีตัวชี้วัดที่ชัดเจน ง) การสร้างความเสมอภาคและการมีส่วนร่วม ตัวชี้วัดได้แก่ 1) ดัชนีการมีส่วนร่วม 2) ดัชนีการรับรู้เรื่องคอร์รัปชั่น

3. มิติสิ่งแวดล้อม มี 3 องค์ประกอบ ได้แก่ ก) การสงวนรักษา มีตัวชี้วัดได้แก่ 1) สัดส่วนพื้นที่ป่าต่อพื้นที่ประเทศ 2) สัดส่วนของพื้นที่ป่าชายเลนต่อพื้นที่เป้าหมาย 3) ปริมาณสัตว์น้ำเศรษฐกิจที่จับได้ในระยะ 3 ก.ม. นอกชายฝั่งทะเลไทยต่อชั่วโมง 4) การใช้น้ำใต้ดินต่อปริมาณที่สามารถใช้งานได้

ข) การมีคุณภาพสิ่งแวดล้อมที่ดี มีตัวชี้วัดได้แก่ 1) สัดส่วนของแหล่งน้ำที่มีคุณภาพอย่างต่ำ อยู่ในเกณฑ์พอใช้ได้ต่อแหล่งน้ำทั้งหมด 2) คุณภาพอากาศในเมืองหลักที่เกินค่ามาตรฐาน 3) ปริมาณของเสียอันตรายที่ได้รับการบำบัดอย่างถูกต้อง รวมตัวชี้วัดการพัฒนาอย่างยั่งยืนทั้งสิ้น 23 ตัว ซึ่งคาดว่าจะมีการสร้างตัวชี้วัดใหม่เพิ่มขึ้น เช่น

การลงทุนด้านการวิจัยและพัฒนาต่อจีดีพี จำนวนเครือข่ายที่มีส่วนร่วมในการบริหารจัดการ และคุ้มครองทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

ความพยายามดังกล่าว เปิดทางสำหรับการกำหนดทิศทาง การติดตามประเมินผลการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมของชาติ สะท้อนภาวะความมั่นคงมนุษย์ได้ระดับหนึ่ง ไม่ต้องอ้างอิงตัวเลขจากองค์กรระหว่างประเทศมากเกินไป ส่วนที่ขาดหรือไม่บริบูรณ์ ได้แก่ มิติด้านการเมือง ซึ่งสำคัญต่อความมั่นคงมนุษย์

หน้า 25

บทความพิเศษ โครงการข่าวสารทิศทางประเทศไทย (TTMP) โดยการสนับสนุนของ สกว. มติชนรายสัปดาห์ วันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2548 ปีที่ 26 ฉบับที่ 1317

การเคลื่อนไหวของกลุ่มเอ็นจีโอและประชาสังคมในประเทศ

การเคลื่อนไหวของกลุ่มเอ็นจีโอและประชาสังคมในไทย มีความหลากหลายและต่อเนื่อง สร้างเป็นองค์ความรู้ทั้งในทางทฤษฎีและการปฏิบัติ การเคลื่อนไหวที่เด่น ได้แก่ โครงการแผนชีวิตชุมชนพึ่งตนเอง (พ.ศ.2542) ผู้สนับสนุน ได้แก่ ยูเอ็นดีพี กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เครือข่ายภูมิปัญญาไทย มูลนิธิหมู่บ้าน กองทุนเพื่อการลงทุนทางสังคม (Sif) ใช้ชุมชนไม้เรียงเป็นศูนย์การเรียนรู้ เกิดกระแสการจัดทำแผนแม่บทชุมชนทั่วประเทศ การทำแผนชีวิตชุมชนจนถึงปี 2547 มีจำนวน 3,000 แห่ง จากในปี 2546 ที่ สศช. รับเรื่องการวางแผนชีวิตชุมชนและสนับสนุนให้มีการจัดทำแผนชีวิตชุมชนกว่า 7,000 แห่ง โดยมีหน่วยงานของรัฐเข้าร่วม 5 แห่ง

แผนชีวิตชุมชนแบ่งเป็น 3 ระดับ ได้แก่ 1) ระดับที่สามารถพึ่งตนเองและดำเนินการได้โดยอาศัยพลังทางวัตถุและทางจิตใจภายใน ดำเนินกิจกรรมตามแผนงานของตน 2) ระดับที่ต้องการความร่วมมือระหว่างชุมชนกับหน่วยงานภายนอก เช่น ความรู้ วัสดุอุปกรณ์ รวมทั้งงบประมาณสนับสนุนการดำเนินกิจกรรม 3) ระดับที่ต้องการการสนับสนุนจากภายนอก ไม่สามารถดำเนินงานด้วยตนเอง คณะทำงานแผนแม่บทระดับตำบล สรุปความเห็นว่า "องค์ความรู้ ภูมิปัญญา ทรัพยากร คือรากฐานการพัฒนาชุมชน แผนแม่บทชุมชนพึ่งตนเองคือเครื่องมือในการแก้ไขปัญหาความยากจน"

การทำแผนชีวิตชุมชนมีเป้าหมาย 2 ระดับ ระดับชุมชนท้องถิ่น เพื่อ 1) ทำให้ชุมชนรู้เข้าใจตนเอง กำหนดอนาคตของตนได้ นำไปสู่การลดปัญหาความยากจนได้จริง 2) ทำให้เกิดการยอมรับในศักดิ์ศรีชุมชน ทำให้ชุมชนมีที่ยืนทางสังคม ระดับนโยบาย เพื่อ 1) สร้างความสัมพันธ์ใหม่ในการพัฒนาชุมชน ระหว่างชุมชนท้องถิ่นกับหน่วยงานภาครัฐ ภาคีการพัฒนาโดยยึดชุมชนเป็นแกน 2) ให้เกิดการเปลี่ยนแปลงระบบวิธีงบประมาณเพื่อการพัฒนาของชาติที่กำหนดมาจากชุมชนท้องถิ่น

ตัวชี้วัดความสำเร็จในการทำแผนชีวิตชุมชนปี 2546-2547 มี 3 ระดับ

ชั้นต้น ได้แก่ 1) เกิดศูนย์เรียนรู้ต้นแบบ 49 ศูนย์ 2) เกิดองค์ความรู้ 49 ชุด 3) เกิดวิทยากรกระบวนการ 1,110 คน 4) เกิดฐานข้อมูลที่มีประสิทธิภาพ 5) เกิดการเชื่อมโยงแผนสู่ อบต. หน่วยงานท้องถิ่นอื่นๆ เกิดการขยายผลสู่ตำบลขยายผล 173 ตำบล

ชั้นกลาง ได้แก่ 1) มีการบูรณาการแผนชุมชนสู่แผน อบต. 2) เกิดกิจกรรมเสริมรายได้ ลดรายจ่ายนำไปสู่การลดปัญหาความยากจน 3) เกิดกลุ่มแกนนำที่ขยายวิธีบูรณาการแผนสู่ท้องถิ่นอื่น

ชั้นสูง ได้แก่ 1) สามารถฟื้นวิถีชีวิตชุมชนที่สะท้อนวัฒนธรรมชุมชนท้องถิ่น และนำไปสู่ความร่มเย็นเป็นสุขในระดับบุคคล ครอบครัว และชุมชนท้องถิ่น 2) เกิดกระบวนการพัฒนาแนวใหม่ ในเชิงนโยบายทั้งระดับพื้นที่/ประเทศ

จะเห็นได้ว่าข้อมูลที่ได้จากการทำแผนชุมชน รวมทั้งตัวชี้วัดความสำเร็จ สามารถนำมาใช้ในการชี้วัดความมั่นคงของมนุษย์ในไทยได้ระดับหนึ่ง

การเคลื่อนไหวและการศึกษาขององค์การและเอ็นจีโอต่างประเทศ

หน่วยงานและองค์กรที่มีบทบาทสำคัญมากในการเคลื่อนไหวและแพร่กระจายแนวคิดความมั่นคงมนุษย์ ได้แก่ องค์การยูเอ็นดีพี และคณะกรรมาธิการว่าด้วยความมั่งคงมนุษย์องค์การสหประชาชาติ องค์กรระหว่างประเทศและเอ็นจีโอในยุโรป เป็นต้น นอกจากนี้ ยังมีสถาบันการศึกษาในสหรัฐ ที่ได้มีการเคลื่อนไหวในเรื่องนี้อย่างคึกคัก มีทัศนะและการสร้างเครื่องชี้วัดที่หลากหลาย

ทัศนะที่น่าสนใจ ได้แก่ ความคิดที่ว่าความมั่นคงมนุษย์มีหลายองค์ประกอบ ซึ่งทำให้ยากต่อการชี้วัดและประเมิน และมีการเสนอให้ถือองค์ประกอบหนึ่งใดเป็นแกน เช่น ความยากจน

สำหรับประเทศตะวันตก มีความโน้มเอียงที่จะเห็นว่า ความมั่นคงของมนุษย์ตั้งอยู่บนพื้นฐานของปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชนขององค์การสหประชาชาติ ปี 1948 ซึ่งบางกลุ่มเสนอองค์ประกอบ 7 ด้านของความมั่นคงมนุษย์ คือ ความยั่งยืนหรือสิทธิในการพัฒนา ความโปร่งใสเป็นประชาธิปไตย การแก้ปัญหาอย่างสันติ ความมั่นคงทางรายได้ ความหลากหลายทางความเชื่อ ความมั่นคงทางอาหารและสุขภาพ ความมีส่วนร่วมและการเสริมพลัง การปกครองด้วยกฎหมาย

นอกจากนี้ ยังมีหลายองค์กรและหลายประเทศคิดดัชนีชี้วัดคุณภาพชีวิต ดัชนีความก้าวหน้าและการพัฒนามนุษย์ขึ้นอย่างหลากหลาย ที่น่าจับตา ได้แก่

การเสนอทฤษฎีและการปฏิบัติว่าด้วยดัชนีความสุขมวลรวมประชาชาติ (Gross National Happiness) ในประเทศภูฏาน (Bhutan) ภูฏาน เป็นประเทศเก่าแก่ขนาดเล็ก มีประชากร 2.4 ล้านคน (ตัวเลขขององค์การสหประชาชาติ 2005 ตัวเลขจากแหล่งอื่นบางทีต่ำกว่านี้มาก เพียงราว 8.7 แสนคน) มีเนื้อที่ 38.364 ตารางกิโลเมตร อยู่ที่เชิงเขาหิมาลัยระหว่างประเทศใหญ่ 2 ประเทศ ได้แก่ จีนและอินเดีย

ภูมิประเทศเป็นแบบเขาสูง สลับกับที่ราบอันอุดมสมบูรณ์ขนาดเล็ก การเดินทางไปมาระหว่างกันลำบาก และการติดต่อกับโลกภายนอกมีน้อย เดิมปกครองในระบอบราชาธิปไตย ตั้งแต่ปี ค.ศ.1998 ได้ค่อยๆ ปรับเปลี่ยนมาสู่การปกครองระบอบรัฐสภาที่มีพระมหากษัตริย์เป็นประมุข โดยในเดือนมีนาคม ค.ศ.2005 มีการเสนอร่างรัฐธรรมนูญขึ้นเพื่อลงประชามติ ลัทธิอาณานิคมที่แผ่เข้าไปมีทั้งด้านที่คุกคามต่อความเป็นอิสระและด้านที่บีบให้เกิดการรวมตัวเป็นประชาชาติในปี 1907 ภายใต้การปกครองของพระเจ้าอูเยน วังจุก (Ugyen Wangchuk) ซึ่งต้องมอบดินแดนส่วนหนึ่งให้อังกฤษใช้ และได้รับเงินอุดหนุนรายปีจำนวนหนึ่ง กับให้อังกฤษดูแลนโยบายต่างประเทศ เมื่ออินเดียได้รับเอกราชในปี 1949 ได้มีการทำสัญญาไม่แทรกแซงกิจการภายใน และให้อินเดียดูแลนโยบายต่างประเทศโดยมอบเงินอุดหนุนรายปีให้

กล่าวกันว่าเงินงบประมาณของภูฏานราว 3 ใน 5 ได้มาจากการอุดหนุนของอินเดีย ภูฏานยังได้รับความช่วยเหลือจากอีกหลายประเทศ และก็มีหนี้ต่างประเทศมากขึ้น 245 ล้านดอลลาร์สหรัฐ (ตัวเลขปี 2000) (ดู Bhutan ใน The World Factbook ของซีไอเอ)

ภูฏานประกอบด้วยหลายชนชาติ และมีการเคลื่อนไหวเพื่อการรักษาวัฒนธรรมภูฏาน โดยยึดแนวพุทธแบบทิเบต ได้ก่อการกระทบกระทั่งและความตึงเครียดกับชุมชนเชื้อสายเนปาลที่เป็นชนชาติส่วนน้อยอาศัยอยู่บริเวณตอนใต้ของประเทศ จนกระทั่งต้องมีผู้ลี้ภัยไปอยู่ในค่ายผู้ลี้ภัยที่จัดโดยองค์การสหประชาชาติกว่า 1 แสนคน เป็นปัญหาใหญ่ มีการเคลื่อนไหวเรียกร้องด้านสิทธิมนุษยชนและประชาธิปไตย

ภูฏานในสายตาของตะวันตกนับเป็นประเทศที่มีการพัฒนาน้อยมาก การพัฒนาหรือการทำประเทศให้ทันสมัยเริ่มในปี 1958 โดยมีการเลิกทาส ต่อมาเริ่มมีการวางแผนเศรษฐกิจในปี 1961 เข็มมุ่งในการพัฒนา ได้แก่ การก้าวไปอย่างช้าๆ โดยระมัดระวังไม่ให้มีผลกระทบต่อมรดกทางวัฒนธรรมซึ่งมีรากฐานเป็นความเชื่อทางศาสนาพุทธนิกายหนึ่ง มีการรณรงค์ให้สวมใส่ชุดประจำชาติ และอาจถูกจับกุมหากไม่ปฏิบัติตาม

ภูฏานเปิดรับนักท่องเที่ยวครั้งแรกในปี 1974 ในจำนวนที่จำกัด จนถึงทุกวันนี้ก็จำกัดนักท่องเที่ยวให้ไม่เกิน 8 พันคนต่อปี และเรียกเก็บเงินค่าท่องเที่ยวสูงมาก ภูฏานมีโทรทัศน์ในปี 1999 อินเตอร์เน็ตคาเฟ่ในปี 2000 และโทรศัพท์มือถือปี 2003

ที่มาแห่งความสุขมวลรวมประชาชาติ นโยบายทำประเทศให้ทันสมัยอย่างระมัดระวัง ไม่ให้กระทบต่อวัฒนธรรมและวิถีชีวิตชาวบ้านมากเกินไป พร้อมกับรักษาป่าไม้ ซึ่งปัจจุบันมีความสมบูรณ์อยู่มากในภูฏาน ตลอดจนการต้องประคองตัวท่ามกลางมหาอำนาจอย่างเช่นอินเดียและจีน มีส่วนสำคัญให้เกิดความคิดริเริ่มในการสร้างดัชนีชี้วัดความสุขประชาชาติขึ้นเป็นพื้นฐานแทนที่ดัชนีรายได้ประชาชาติ ทั้งนี้ โดยอาศัยปรัชญาทางพุทธ ตั้งแต่ทศวรรษ 1960 อดีตกษัตริย์แห่งภูฏาน (King Jigme Dorji Wangchuck) ได้เริ่มเสนอแนวคิดนี้ และชัดเจนมากขึ้นใน ค.ศ.1971 แต่ผู้ที่ประกาศและให้ถือปฏิบัติจริงจังได้แก่ กษัตริย์ภูฏานองค์ปัจจุบันหรือรัชกาลที่ 4 (King Jigme Singye Wangchuck) ผู้ขึ้นสืบต่อในปี 1972 ได้ประกาศข้อความสำคัญว่า "ความสุขมวลรวมประชาชาติสำคัญกว่าผลิตภัณฑ์มวลรวมประชาชาติ" ในปี 1991 มีการกล่าวถึงแนวคิดความสุขมวลรวมประชาชาติในแผนพัฒนาฉบับที่ 7 และในปี 1998 นายกรัฐมนตรีแห่งภูฏานได้ปราศรัยขยายรายละเอียดเกี่ยวกับเรื่องนี้ในการประชุมระหว่างประเทศ

กล่าวโดยรวมดัชนีความสุขมวลรวมประชาชาติ สะท้อนทั้งทฤษฎีการพัฒนา นโยบายการพัฒนา และค่านิยมที่ชี้นำนโยบายเหล่านี้ เป็นทางเลือกที่สามระหว่างลัทธิเสรีนิยมที่ยึดมั่นในตลาด กับระบบคอมมิวนิสต์ที่ปัจจุบันล้มเลิกไป เป็นตัวเชื่อมช่องว่างระหว่างคุณค่า (Value) กับการพัฒนา

หน้า 30

ปรัชญาการพัฒนาโดยเน้นความสุขนี้ มีองค์ประกอบสำคัญ 4 ประการ ได้แก่ 1) การพัฒนาที่สมดุลและเป็นธรรม 2) การอนุรักษ์ธรรมชาติ 3) การรักษาและส่งเสริมวัฒนธรรมและมรดกแห่งชาติ 4) การปกครองที่ดีหรือธรรมภิบาล โดยถือว่าเป็นพื้นฐาน แต่ไม่ใช่ทั้งหมดของการพัฒนา และไม่ได้มีแนวคิดที่จะสร้างตัววัดแน่นอนขึ้น

จากการรวมความเข้าใจของผู้ศึกษา ดัชนีความสุขแห่งชาติของภูฏาน พอสรุปได้ดังนี้ 1.ความสุขเป็นเรื่องของปัจเจกบุคคล ไม่ใช่ภาวะของสังคม จุดมุ่งหมายคือการสร้างความสุขแก่พลเมือง และการพัฒนาเป็นเครื่องมือหนึ่ง 2.ความสุขเป็นคุณภาพภายในของชีวิต เป็นความรู้สึกพึงพอใจอย่างค่อนข้างถาวร ไม่ใช่อารมณ์วูบวาบ 3.ความสุขเป็นเรื่องของการประเมินชีวิตโดยรวม ไม่ใช่ด้านใดด้านหนึ่งของชีวิต เป็นความพึงพอใจในชีวิต และความสุขมีหลายระดับตั้งแต่ระดับปัจเจกบุคคล ครัวเรือน ชุมชน ไปจนถึงประเทศชาติ และโลก

เมื่อมีการวัด อาจใช้แบบที่ถือความสุขของบุคคลเป็นศูนย์กลาง รายล้อมด้วยกิจกรรมหรือส่วนของชีวิต 8 ประการ ได้แก่ 1) สิ่งแวดล้อมทางกายภาพ 2) การพัฒนาทางบุคคลหรือจิตวิญญาณ 3) สุขภาพหรือการดูแลตัวเอง 4) ชีวิตทางสังคมและการสนุกสนานบันเทิง 5) ครอบครัว เพื่อนและชุมชน 6) ความใกล้ชิดสนิทสนมกัน 7) การทำงาน 8) การเงิน

การวัดใช้หลักความพึงพอใจว่าส่วนของชีวิตใดได้รับการตอบสนองมากน้อยเพียงใด หรือที่ดูเป็นทางการขึ้นคือแบ่งออกเป็น 5 มิติ ได้แก่ 1) มิติทางสังคม มีองค์ประกอบสำคัญ ได้แก่ การพัฒนามนุษย์ 2) มิติด้านเศรษฐกิจ มีองค์ประกอบสำคัญได้แก่ การพึ่งตนเอง ความยั่งยืน ความยืดหยุ่น การได้สมดุลและการพัฒนาอย่างเป็นธรรม (มีช่องว่างทางรายได้น้อย) 3) มิติด้านการเมือง มีองค์ประกอบสำคัญ ได้แก่ ความเป็นอิสระ การมีอธิปไตยและความมั่นคงของรัฐและรัฐบาล 4) มิติทางวัฒนธรรม มีองค์ประกอบสำคัญ ได้แก่ เอกลักษณ์ ความเป็นเอกภาพและความกลมกลืน การรักษาและการส่งเสริมวัฒนธรรมและมรดกของชาติ 5) มิติทางสิ่งแวดล้อม มีองค์ประกอบสำคัญได้แก่การอนุรักษ์ธรรมชาติโดยการพัฒนาที่ยั่งยืนต่อสิ่งแวดล้อม

จากข้อเสนอเมื่อกว่า 30 ปีมาแล้ว มีความพยายามที่จะแปรทฤษฎีและปรัชญาไปสู่การปฏิบัติมากขึ้น ในการประชุมระหว่างประเทศครั้งที่สองว่าด้วยความสุขมวลรวมประชาชาติ ในเดือนมิถุนายน 2005 มีนักเศรษฐศาสตร์ชาวอินเดียผู้หนึ่ง (Saugata Bandyopadhyay) ได้เสนอเอกสารชื่อ "ความสุขมวลรวมประชาชาติและหลังจากนั้น : การศึกษาเศรษฐกิจสวัสดิการเชิงจุลภาค" เห็นว่าการใช้วิธีศึกษาทางความสามารถ (Capability Approach) ของ อมาตยา เสน นักเศรษฐศาสตร์รางวัลโนเบล ผู้เคลื่อนไหวสำคัญเกี่ยวกับความมั่นคงของมนุษย์ เป็นต้น น่าจะมีส่วนช่วยได้มาก โดยกำหนดพื้นฐานเป็น 7 ประเภทด้วยกัน ได้แก่

1) ความสามารถในการทำสิ่งใดให้สำเร็จ 2) สุขภาพ 3) การกระตุ้นเชิงปัญญา 4) มีความสัมพันธ์ทางสังคมที่พึงพอใจ 5) สิ่งแวดล้อมที่สุขสบาย 6) การสร้างโครงการส่วนบุคคล และ 7) การแสวงหาและได้มาซึ่งความสุข

การพัฒนาที่ถือความสุขเป็นศูนย์กลางนั้น ในทางปฏิบัติ รัฐบาลภูฏานสามารถสร้างความรู้สึกเป็นอิสระและความภูมิใจในชาติ และบรรยากาศภาวะสุขสงบจนภูฏานได้สมญาว่า เป็นแหมือนสวรรค์ที่หลบซ่อนอยู่ในที่เร้นลับ (Shangrila) แต่ในอีกด้านหนึ่ง ภูฏานก็เช่นเดียวกับประเทศในโลกที่สามอื่น ที่มีการร่วมมือกับสถาบันการเงินระหว่างประเทศ เช่น ธนาคารโลก และธนาคารพัฒนาแห่งเอเชียหรือเอดีบี ในแผนพัฒนาฉบับที่ 9 ของภูฏาน มีจุดประสงค์ใจกลาง ได้แก่ การแก้ไขปัญหาความยากจน โดยมี 3 ยุทธศาสตร์ใหญ่ ได้แก่

การเพิ่มรายได้และการจ้างงานในชนบท (ประเทศภูฏานมีอัตราการเพิ่มประชากรสูง) ปรับปรุงความมั่นคงทางอาหาร และการจัดการทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืน มีการสร้างถนน ซึ่งเห็นกันว่าการขาดแคลนถนนเป็นปัญหาสำคัญที่ก่อความยากจนและเป็นอุปสรรคต่อการเพิ่มรายได้ ในการปลูกพืชเศรษฐกิจ

ภูฏานได้ทำความตกลงเป็นพันธมิตรกับเอดีบีในการแก้ปัญหาความยากจน โดยกำหนดเป้าหมายในปี 2012 ลดอัตราการเติบโตของประชากรเหลือร้อยละ 1.3 (ร้อยละ 2.5 ในปี 2000) เพิ่มอายุคาดหมายเฉลี่ยเป็น 77 ปี (66 ปีใน ค.ศ.1999) ยกรายได้เฉลี่ยในชนบทเป็นราว 3,000 นู (ราว 65 ดอลลาร์สหรัฐ) ต่อหัว (ราว 1 พันนูต่อหัวในปี 1999) ยกการรู้หนังสือของผู้ใหญ่เป็นราวร้อยละร้อย (ร้อยละ 54 ในปี 1999) และกระจายอำนาจการตัดสินใจและการวางแผน

ผลกระทบจากการพัฒนากรณีภูฏาน แม้ว่าจะได้มีการระมัดระวังผลกระทบด้านลบจากการพัฒนาอย่างสูงแล้ว ก็ยังมีผลกระทบที่แน่นอน เช่น

1) ปัญหาช่องว่างทางรายได้ระหว่างคนจนกับคนรวยยังคงขยายตัวออก ทั้งนี้เนื่องจากโครงสร้างทางสังคม ซึ่งทำให้บุคคลระดับท้องถิ่นมีส่วนรวมในการอภิปรายถึงคุณค่ารวมในสังคมมีอย่างจำกัด (ดูเอกสารของ Saugata Bandyopadhyay)

2) ปัญหาความคิดหรือสุขภาพจิต จากรายงานสุขภาพของทางการพบว่าตัวเลขผู้ป่วยเป็นโรคจิตโรคประสาทเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว จากไม่ถึง 200 ราย ขึ้นเป็นกว่า 1,500 รายในปี 2002 ผู้ป่วยส่วนใหญ่มีอาการซึมเศร้า (ประมาณร้อยละ 40) อาการวิตกกังวลหรืออาการอื่นที่เกี่ยวข้อง (ประมาณร้อยละ 30) เป็นโรคติดสุราร้อยละ 7 และเกือบร้อยละ 20 ของผู้ป่วยอายุต่ำกว่า 20 ปี นอกจากนี้ เจ้าหน้าที่จากองค์การอนามัยโลกที่มาทำงานด้านนี้ ยังได้รายงานว่า มีคนไข้จำนวนมากที่เข้ารับการรักษาเนื่องจากมีอาการปวดศีรษะ ซึ่งอาจเนื่องมาจากความเครียดและความปั่นป่วนทางอารมณ์ ดร.เช็นโช ดอร์จิ จิตแพทย์แห่งโรงพยาบาลแห่งชาติภูฏานผู้เขียนบทความนี้ ชี้ว่าควรต้องแก้ไขโดยผ่านการสร้างบริการสุขภาพจิตโดยใช้ชุมชนเป็นฐาน

3) วัฒนธรรม ประเพณี เรื่องเล่า กิจกรรมทางสังคมและความบันเทิงที่เชื่อมร้อยชาวภูฏานเข้าด้วยกัน สร้างความมีศักดิ์ศรีในตัวและความภูมิใจในชาติ ซึ่งก่อนนี้สามารถกีดกันวัฒนธรรมภายนอกโดยเฉพาะวัฒนธรรมการบริโภคแบบตะวันตกในทางกายภาพอย่างได้ผล เช่น การจำกัดจำนวนนักท่องเที่ยว แต่เมื่อโทรทัศน์และอินเตอร์เน็ตเข้ามา มีปัญหาว่าวัฒนธรรมภูฏานจะมีความแข็งแกร่งพอที่จะต้านทานหรือไม่ มีทีมงานนักข่าวตะวันตกได้ไปทำสารคดีเรื่องนี้ และพบว่ามีผลกระทบอย่างน่าสนใจ ชาวบ้านบางคนกล่าวว่าก่อนนี้ออกมาทำกิจกรรมสังคม เดี๋ยวนี้เขาอยากดูโทรทัศน์มากกว่า บางคนเกรงว่าความสนใจในรายการมวยปล้ำและฟุตบอล อาจดึงดูดชาวภูฏาน ออกไปจากวัฒนธรรมสิ่งแวดล้อมในประเทศของตน

บทความในหนังสือพิมพ์เดอะ การ์เดียน เดือนมิถุนายน 2003 รายงานว่านับแต่เปิดให้มีโทรทํสน์ในปี 1999 มีเคเบิลทีวี 44 ช่อง พบว่าเกิดคลื่นสูงของอาชญากรรมในภูฏาน

การนำเสนอแนวคิดว่าด้วยความสุขมวลรวมประชาชาติ

กรณีประเทศไทย ในประเทศไทยก็มีการเสนอให้สนใจเรื่องความสุขมวลรวมประชาชาติ ที่สำคัญโดย นายแพทย์ประเวศ วะสี นักคิดและนักยุทธศาสตร์สังคมที่โดดเด่น และจากเอกสาร "รายงานการพัฒนามนุษย์ประเทศไทย 2003" ของแผนงานพัฒนามนุษย์สหประชาชาติหรือยูเอ็นดีพี ได้กล่าวถึงงานวิจัยของ นายแพทย์อภิสิทธิ์ ธำรงวรางกูล แห่งโรงพยาบาลขอนแก่นและคณะ โดยได้รับการสนับสนุนจาก สกว. ซึ่งใช้วิธีทำงานกับปราชญ์ชาวบ้านที่มีชื่อระดับประเทศ 10 คนและชาวบ้าน 190 คนใน 4 จังหวัดภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เพื่อสร้างแนวคิดเรื่องความสุข อันจะเป็นแนวทางในการพัฒนาชนบท โดยเฉพาะสำหรับเกษตรกรในภาคนั้น ได้มีข้อสรุปเกี่ยวกับความสุขว่า มีองค์ประกอบ 8 ประการได้แก่

1) ความมั่นคงในชีวิต ตัวชี้วัดความสุข ได้แก่ ที่ดินทำกิน ที่อยู่อาศัยมั่นคง อาหารพอเพียง 2) สุขภาพกายใจ ตัวชี้วัด ได้แก่ สุขภาพกาย สุขภาพจิต 3) ครอบครัวที่ดี ตัวชี้วัด ได้แก่ การอยู่พร้อมหน้าครอบครัวและมีงานทำ ความรักและความเข้าใจ ไม่ทะเลาะริษยาระหว่างกัน 4) ชุมชนเข้มแข็ง ตัวชี้วัด ได้แก่ การเรียนรู้แบบกลุ่ม ผู้นำแบบไม่เป็นทางการและการพัฒนาการนำกิจกรรมกลุ่ม 5) สิ่งแวดล้อมทางชีวิตที่ดี ตัวชี้วัด ได้แก่ ดินที่อุดม น้ำและสัตว์ที่บริบูรณ์ สิ่งแวดล้อมปราศจากมลพิษหรือสารเคมี มีถนนประปาและไฟฟ้าใช้ 6) เสรีภาพ เสรีภาพในการกระทำสิ่งใดที่ไม่กระทบทางลบต่อผู้อื่น ปลอดหนี้ 7) ความพอใจในตนเอง ตัวชี้วัด ได้แก่ ครอบครัวที่เป็นสุข การงานที่สำเร็จ

8) การเข้าถึงธรรมะ ตัวชี้วัด ได้แก่ ชีวิตที่สงบ มีความพอใจตนเอง ทำบุญหรือช่วยเหลือผู้อื่น

หน้า 25

มติชนรายสัปดาห์ วันที่ 25 พฤศจิกายน พ.ศ. 2548 ปีที่ 26 ฉบับที่ 1319

บทความพิเศษ

โครงการข่าวสารทิศทางประเทศไทย (TTMP) โดยการสนับสนุนของ สกว.

สถานการณ์ความมั่นคงมนุษย์ ในประเทศไทย (4)                  กลับ  #สารบัญ

นอกจากนี้ คณะกรรมการปฏิรูประบบสุขภาพแห่งชาติที่ได้เสนอร่าง พ.ร.บ.สุขภาพแห่งชาติ ก็ได้พูดถึงสุขภาวะ (Well-being) ที่หมายถึงทั้งสุขภาพทางกาย จิตใจ ปัญญาหรือจิตวิญญาณ และด้านสังคม มีการจัดตั้งสมัชชาสุขภาพซึ่งประชาชนจากภาคส่วนต่างๆ เข้าร่วม กิจกรรมเหล่านี้ เมื่อดำเนินไปก็จะก่อเป็นองค์ความรู้ซึ่งสามารถไปสร้างดัชนีความสุขหรือสุขภาวะ และเมื่อรวมกับข้อมูลด้านอื่นก็ประกอบเป็นความสุขมวลรวมประชาชาติได้

สมัชชาสุขภาพแห่งชาติ ซึ่งเป็นองค์กรสำคัญในการนำเสนอแนวความคิดด้านสาธารณสุขของไทย ได้เน้นเรื่องการอยู่เย็นเป็นสุข และในวันที่ 12 พฤษภาคม 2548 ได้จัดเวทีจุดประกายสมัชชาสุขภาพว่าด้วยความอยู่เย็นเป็นสุข หรือกล่าวให้สั้นก็คือ "ความสุข" โดยมีประเด็นที่น่าสนใจ ได้แก่

1. หลักปรัชญาและเป้าหมายของความอยู่เย็นเป็นสุข มีองค์ประกอบ 7 ด้านได้แก่ 1) หลักความเป็นองค์รวม ทั้งในระดับบุคคลและสังคม 2) หลักความพอเพียงทั้งในระดับบุคคลและสังคม 3) หลักดุลยภาพของการพัฒนา การพัฒนาทางเศรษฐกิจต้องไม่ล้ำหน้าการพัฒนาทางสังคม และนำไปสู่ความเป็นธรรมในสังคม 4) หลักระบบคุณค่าดั้งเดิมในสังคมไทย เช่น ความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ การเคารพบุพการี 5) หลักการทางศาสนา ไม่ยึดติดตัวตนและวัตถุ 6) หลักวิธีคิด การคิดเชิงบวก สร้างสรรค์ 7) หลักการยอมรับความหลากหลายทางวัฒนธรรม

2. องค์ประกอบของความอยู่เย็นเป็นสุข มี 2 ส่วน ได้แก่ ความสุขภายในและความสุขภายนอก

3. ปัจจัยที่เอื้อและเป็นอุปสรรคต่อความอยู่เย็นเป็นสุข ซึ่งมีหลายมิติ กล่าวด้านบวกมีองค์ประกอบ 10 ประการในการสร้างสังคมอยู่เย็นเป็นสุข ได้แก่ 1) การสร้างค่านิยม ได้แก่ การมองความสำเร็จใหม่ ค่านิยมความพอเพียง ค่านิยมการให้ 2) ระบบการเรียนรู้และเครือข่ายที่มีชุมชนเป็นพื้นฐาน 3) ระบบเศรษฐกิจ ไม่เน้นกำไรเป็นเป้าหมายสูงสุด 4) ระบบวัฒนธรรม 5) ระบบสื่อสารมวลชน 6) นโยบายรัฐและผู้กำหนดนโยบาย เน้นธรรมาภิบาลและการสร้างความอยู่เย็นเป็นสุข 7) ครอบครัว 8) ชุมชน 9) สิ่งแวดล้อมและธรรมชาติ 10) สถาบันศาสนา ส่งเสริมบทบาทศาสนาต่อการพัฒนาชุมชน

4. กลไกขับเคลื่อนไปสู่สังคมอยู่เย็นเป็นสุข ได้แก่ 1) การสร้างกระแสความคิดในสาธารณะ 2) การเริ่มต้นจากครอบครัวชุมชน 3) การพัฒนาเครื่องมือสร้างความสุข 4) ปรับระบบสังคม 5) เชื่อมโยงฝ่ายนโยบาย 6) ขยายเครือข่ายการเรียนรู้ (มติชน 160648)

ทัศนะเกี่ยวกับความสุขในคติตะวันตก ทัศนะที่ให้ความสำคัญกับความสุข หรือการเสนอว่าธรรมชาติของมนุษย์ต้องการความสุขนั้น ก็มีอยู่ในคติตะวันตกเช่นเดียวกัน เช่น เบนธัม (Jeremy Bentham 1748-1832) นักปรัชญา นักเศรษฐศาสตร์และนักทฤษฎีกฎหมายชาวอังกฤษ ได้เสนอทฤษฎีอรรถประโยชน์นิยม (Utilitarianism) ที่ชี้ว่า อรรถประโยชน์คือคุณสมบัติที่สร้างความเพลิดเพลิน ความดีหรือความสุข และป้องกันไม่ให้เกิดความเจ็บปวดทรมาน ความชั่ว และความทุกข์แก่ผู้ที่เกี่ยวข้อง กฎหมายทั้งหลายรวมทั้งนโยบายสาธารณะต่างๆ ควรต้องบัญญัติขึ้นโดยยึดหลัก "ความสุขจำนวนมากที่สุดแก่ผู้คนมากที่สุด" สังคมที่ดีเป็นสังคมที่ผู้คนจำนวนมากที่สุดมีความสุขมากที่สุด และความสุขของทุกคนมีความสำคัญเสมอกัน

เบนธัมได้เขียนไว้ว่า "จงสร้างความสุขทั้งปวงที่คุณสร้างได้ ปัดเป่าความทุกข์ยากทุกอย่างที่คุณสามารถปัดเป่าได้ ทุกวันขอให้คุณเพิ่มพูนบางสิ่งแก่ความเพลิดเพลินของผู้อื่น หรือลดทอนความเจ็บปวดของผู้อื่นลง ความพึงพอใจทุกเมล็ดที่คุณหว่านลงในอกของผู้อื่น จะเจริญงอกงามขึ้นในอกของเรา ขณะที่ความเศร้าโศกทุกชนิดที่คุณดึงออกมาจากความคิดและความรู้สึกของเพื่อนร่วมโลก จะถูกแทนที่ด้วยสันติภาพและความปีติอันงดงามที่ลี้ภัยเข้าไปอยู่ในจิตวิญญาณของคุณ"

ทฤษฎีของเบนธัมถูกละเลยไปหลายชั่วคน ส่วนหนึ่งเนื่องจากเห็นว่าความสุขเป็นเรื่องของจิตใจ และวัดไม่ได้ แต่ในระยะหลังได้เริ่มเป็นที่สนใจมากขึ้น ส่วนหนึ่งเกิดจากความก้าวหน้าทางวิชาประสาทวิทยา (Neurology) ส่วนหนึ่งเกิดจากความรู้สึกตึงเครียดเป็นทุกข์ท่ามกลางความมั่งคั่ง

ในสหรัฐช่วง 20 ปีมานี้เกิดวิทยาศาสตร์ว่าด้วยความสุข (Science of Happiness) ชี้ว่าความสุขเป็นประสบการณ์ที่เป็นแบบวัตถุวิสัย (Objective) ผู้ที่เผยแพร่การศึกษาด้านนี้ที่สำคัญ เช่น แดเนียล คาห์นีแมน (Daniel Kahneman) ผู้ที่ได้รับรางวัลโนเบลทางเศรษฐศาสตร์ในปี 2002 (ดูบทความชื่อ Happiness is Back เขียนโดย ลอร์ดริชาร์ด เลยาร์ด (Richard Layard) นักเศรษฐศาสตร์คนสำคัญของอังกฤษ ในนิตยสาร Prospect เดือนมีนาคม 2005)

อนึ่ง ดร.คาห์นีแมน ซึ่งโดยการศึกษาเป็นนักจิตวิทยาเชื้อสายอิสราเอลกับคณะยังได้คิดทำบัญชีความสุขประชาชาติขึ้น คาดหมายว่าการทำดัชนีความสุขในประเทศพัฒนาแล้ว จะก้าวหน้าไปอย่างรวดเร็ว เนื่องจากมีฐานข้อมูลมาก มีวิธีการทางสถิติที่ดี และฐานทางความรู้และทฤษฎีในการสำรวจวัดได้แม่นยำ มีการวัดภาคสนาม และสร้างชุมชนวิชาการเพื่อการนี้ เช่น มีการออกวารสารสุขภาวะศึกษา (Journal of Happiness Studies) วิทยาศาสตร์แห่งความสุขแบบตะวันตกนี้ ประกอบด้วยวิชาจิตวิทยา สังคมวิทยา เศรษฐศาสตร์ประยุกต์ และสาขาวิชาอื่นรวมทั้งประสาทวิทยา

อย่างไรก็ตาม แม้ความตื่นตัวเรื่องความสุข และการนำเสนอความสุขเป็นดัชนีวัดการพัฒนา จะมีทั้งตะวันออกและตะวันตก แต่ก็มีแนวโน้มว่าท่าที การตีความ และจุดมุ่งหมายในทางปฏิบัติจะมีต่างกันไประหว่างประเทศที่ร่ำรวยกับประเทศที่ยากจน คนรวยกับคนจน และระหว่างเมืองกับชนบท เช่น

ประเทศพัฒนาแล้ว อาจมีจุดมุ่งหมายเพื่อให้ทั้งรวยและมีความสุข ส่วนประเทศกำลังพัฒนามีจุดมุ่งหมายเพื่อให้หายจนและมีความสุข

สรุปกรอบแนวคิดจากผลการศึกษาและการเคลื่อนไหว

จากการศึกษาและการเคลื่อนไหวดังที่กล่าวมาแล้ว อาจสรุปได้ดังนี้

1) แนวคิดเรื่องความมั่นคงของมนุษย์เป็นการยกความสำคัญของความมั่นคงในระดับบุคคล และชุมชนให้มาใกล้เคียงกับความมั่นคงของรัฐ หรือรัฐบาลที่เคยยึดถือมาแต่เดิม

2) ความมั่นคงของมนุษย์มีหลายมิติ ตั้งแต่ด้านเศรษฐกิจไปจนถึงสุขภาพและสิ่งแวดล้อม ความมั่นคงของมนุษย์นี้กล่าวในเชิงปฏิเสธหรือในเชิงปลีกให้พ้นจากสิ่งคุกคาม มีที่เป็นพื้นฐานอยู่ 2 ประการ ได้แก่ เสรีภาพจากความต้องการ และเสรีภาพจากความกลัว

3) กล่าวในเชิงบวกหรือในเชิงเข้าหาเพื่อทำให้เป็นจริง ความมั่นคงมนุษย์ ได้แก่ ความสุข หรือสุขภาวะ ซึ่งเป็นที่สนใจมากขึ้นในระยะหลัง

4) ประเทศต่างๆ มีแนวคิดและการปฏิบัติในการพัฒนามนุษย์ และการพัฒนาเศรษฐกิจสังคม แตกต่างกันไปตามลักษณะของตนและสถานการณ์

5) สำหรับในประเทศไทย เมื่อพิจารณาจากการเคลื่อนไหวของภาคประชาสังคมมายาวนาน และนโยบายของรัฐบาลปัจจุบัน น่าจะถือว่าสิ่งสำคัญที่จะต้องแก้ไขหรือทำให้เป็นจริง ได้แก่ การแก้ปัญหาความยากจน และการเสริมอำนาจแก่ชุมชน นอกจากนี้ มีความเป็นไปได้ที่จะสนใจในเรื่องของความสุขหรือสุขภาวะเพิ่มขึ้นด้วย

6) ในรายงานฉบับนี้ จะแบ่งองค์ประกอบความมั่นคงของมนุษย์เป็น 5 เรื่อง ได้แก่ ด้านเศรษฐกิจ การเมืองการปกครอง ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม อาหารและสุขภาพ และครัวเรือนกับชุมชน ซึ่งใช้กันทั่วไป

7) การสร้างความมั่นคงของมนุษย์ขึ้นในชาติ ดำเนินไปท่ามกลางความไม่แน่นอน การแข่งขัน ความรุนแรง ซึ่งอาจเป็นทั้งปัจจัยบวกและปัจจัยลบขึ้นอยู่กับการนำและความมุ่งมั่นในการกระทำ

8) เพื่อให้การสร้างความมั่นคงของมนุษย์มีความมั่นคง น่าจะได้กำหนดจุดมุ่งหมายของการปฏิบัตินี้ว่า เป็นไปเพื่อมีส่วนสำคัญในการสร้างประเทศให้มีสันติภาพ พัฒนา เป็นธรรม และยั่งยืน

หน้า 30

สถานการณ์ความมั่นคงมนุษย์ ในประเทศไทย (7) จำแนกความมั่นคงมนุษย์ทางเศรษฐกิจ                     กลับ  #สารบัญ

บทความพิเศษ  โครงการข่าวสารทิศทางประเทศไทย (TTMP) โดยการสนับสนุนของ สกว.  มติชนรายสัปดาห์ วันที่ 16 ธันวาคม พ.ศ. 2548 ปีที่ 26 ฉบับที่ 1322

แรงงานชนบทผูกพันกับตลาดมากขึ้น ในระยะสี่ห้าปีมานี้เนื่องจากนโยบายหลายอย่างของรัฐบาล พบว่ากิจกรรมภาคเกษตรผูกพันกับระบบตลาดมากขึ้น ที่เด่น ได้แก่ 1) โครงการ 1 ตำบล 1 ผลิตภัณฑ์ ซึ่งเป็นการต่อยอดการส่งเสริมหัตถกรรมพื้นบ้านที่กระทำมาหลายรัฐบาลในอดีต โดยจัดทำให้ครบวงจร ตั้งแต่การหาทุน เทคโนโลยี การจัดการ ไปจนถึงการตลาด ซึ่งมีส่วนสำคัญที่ทำให้หัตถกรรมพื้นบ้านมีความเข้มแข็งขึ้น แต่ก็มีอันตรายจากการลงทุนมากไปในบางสาขา เช่น กรณีสุราพื้นบ้าน และความผันผวนจากตลาด ที่ชุมชนไม่อาจจะควบคุมได้

2) โครงการยกระดับกองทุนหมู่บ้านขึ้นเป็นธนาคารชุมชน ซึ่งจะทำให้ชุมชนบริหารแหล่งทุนของตนเอง เป็นเงื่อนไขหนึ่งในการยืนได้ในตลาด 3) โครงการจัดตั้งบริษัทจำกัดหรือนิติบุคคลเฉพาะกิจ (เอสพีวี) เช่น โค ยางพารา เพื่อบริหารความเสี่ยงของเกษตรกร การจัดหาทุนและตลาด กระทรวงการคลังเป็นผู้จัดตั้ง กระทรวงเกษตรเป็นผู้กำกับดูแล (มติชน 121147)

รายงานเพิ่มเติมการจัดตั้งบริษัทส่งเสริมธุรกิจเกษตรกรไทย ทุนจดทะเบียน 1 พันล้านบาท ชำระจริง 250 ล้านบาทจากกระทรวงการคลัง ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์ (ธ.ก.ส.) เป็นผู้บริหาร คณะกรรมการมาจากหลายกระทรวง เช่น กระทรวงการคลัง กระทรวงเกษตรฯ กระทรวงอุตสาหกรรม และองค์กรเอกชน เช่น ตัวแทนหอการค้าไทย จะเข้ามาบริหารโครงการส่งเสริมการเลี้ยงโคเนื้อล้านครอบครัวเป็นโครงการแรก

โดยแบ่งเกษตรกรที่เข้าร่วมโครงการเป็น 3 กลุ่ม ได้แก่ กลุ่มที่เลี้ยงโคเนื้อเพื่อผลิตลูกโคเนื้อ หรือกลุ่มแม่พันธุ์ กลุ่มเกษตรกรที่ทำการผสมเทียม 2 หมื่นครอบครัว และกลุ่มที่เลี้ยงโคเนื้อหลังหย่านม หรือกลุ่มโคขุน (ประชาชาติธุรกิจ 20-220648)

ในอีกด้านหนึ่งรัฐบาลได้สนับสนุนวิสาหกิจชุมชน ซึ่งมีปรัชญาที่จะใช้องค์ความรู้พื้นบ้านผสมกับระดับสากล การใช้ทรัพยากรบุคคลและธรรมชาติจากในท้องถิ่น โดยมีเป้าหมายเพื่อสร้างชุมชนให้เข้มแข็ง วิสาหกิจชุมชนนี้ หากมีการจัดการอย่างดี ก็จะบรรเทาผลกระทบด้านลบจากการที่แรงงานในชนบทเข้าไปผูกพันกับตลาดมากได้

การถือครองที่ดินและการทำเกษตร จากการทำสำมะโนเกษตร พ.ศ.2546 ของสำนักงานสถิติแห่งชาติโดยการสัมภาษณ์หัวหน้าครัวเรือนทุกครัวเรือน พบว่า มีผู้ถือครองที่ดินทำการเกษตรทั้งสิ้น 5.79 ล้านราย ครัวเรือนผู้ถือครองคิดเป็นร้อยละ 33.5 ของครัวเรือนทั่วประเทศ ผู้ถือครองทำการเกษตรอยู่นอกเขตเทศบาลถึงร้อยละ 93.1 ส่วนใหญ่ (ร้อยละ 94.0) ทำการเพาะปลูก/เลี้ยงสัตว์ ร้อยละ 0.8 เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำในพื้นที่น้ำจืด ร้อยละ 5.2 ทำทั้งการเพาะปลูก/เลี้ยงสัตว์และเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำจืด เป็นแบบไร่นาสวนผสม

ผู้ถือครองเกือบครึ่งหนึ่ง (ร้อยละ 45.6) อยู่ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ รองลงมาอยู่ในภาคเหนือ (ร้อยละ 23.6) ภาคกลางและภาคใต้มีผู้ถือครองทำการเกษตรใกล้เคียงกัน คือร้อยละ 15.6 และร้อยละ 15.2 ตามลำดับ

สำหรับเนื้อที่ถือครองทำการเกษตรนั้น ทั้งประเทศมีเนื้อที่ถือครองทำการเกษตรทั้งสิ้น 111.95 ล้านไร่ ซึ่งร้อยละ 93.8 อยู่นอกเขตเทศบาล เนื้อที่ถือครองทำการเกษตรคิดเป็นร้อยละ 34.9 ของเนื้อที่ทั้งประเทศ เกือบครึ่งหนึ่ง (ร้อยละ 45.3) อยู่ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ร้อยละ 22.3 อยู่ในภาคเหนือ ร้อยละ 19.2 อยู่ในภาคกลาง ภาคใต้ร้อยละ 13.2

ผู้ถือครองทำการเกษตรมีเนื้อที่ถือครองโดยเฉลี่ย 19.3 ไร่/ครัวเรือน ผู้ถือครองในภาคกลางมีเนื้อที่ถือครองเฉลี่ยสูงสุด 23.9 ไร่/ครัวเรือน รองลงมาได้แก่ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 19.2 ไร่/ครัวเรือน ภาคเหนือ 18.3 ไร่/ครัวเรือน และภาคใต้ 16.7 ไร่/ครัวเรือน ประเทศไทยมีครัวเรือนที่มีสมาชิกไปรับจ้างทำงานเกษตรให้ผู้อื่น 2.73 ล้านครัวเรือน คิดเป็นร้อยละ 15.8 ของครัวเรือนทั้งประเทศ คิดเป็นจำนวนคน 4.24 ล้านคน

รายงานการสำรวจข้างต้น สะท้อนภาพแต่ไม่ได้สะท้อนปัญหา ซึ่งในการสำรวจปัญหาความยากจน พบว่าปัญหาที่ดินทำกินเป็นปัญหาใหญ่รองลงมาจากปัญหาหนี้สิน รายงานผลการศึกษาเรื่องการถือครองและการใช้ที่ดินของ ดร.วารินทร์ วงศ์หาญเชาว์ และคณะ พบว่าขนาดของแปลงที่ดินในประเทศไทยส่วนมากคือประมาณร้อยละ 87 มีเนื้อที่ 5 ไร่หรือต่ำกว่า ส่วนที่มีขนาดเกิน 100 ไร่ต่อแปลง มีประมาณร้อยละ 5 ซึ่งอาจตีความถึงการกระจุกตัวของการถือครองที่ดิน และการกระจุกตัวมี 2 ลักษณะ

ลักษณะหนึ่ง คือแปลงเดียวมีขนาดเกิน 2,000 ไร่ อีกลักษณะหนึ่ง คือผู้ถือครองรายเดียวมีที่ดินหลายแปลง โดยมีพื้นที่ถือครองรวมกันเกิน 2,000 ไร่ การศึกษายังพบว่าที่ดินส่วนใหญ่ยังมีการใช้ประโยชน์ไม่เต็มที่ นั่นคือที่ดินประมาณร้อยละ 70 ของประเทศ ใช้ประโยชน์ต่ำ ประมาณความสูญเสียขั้นต่ำ 124,384 ล้านบาทต่อปี (ผู้จัดการรายวัน 081245)

มีการตั้งข้อสังเกตว่าในช่วงเศรษฐกิจฟองสบู่ ได้เกิดการเก็งกำไรที่ดินกันมากต่อเนื่องกันหลายปี และเมื่อเกิดวิกฤติในปี 2540 ภาวะการกระจุกตัวทางการถือครองที่ดินก็ดูจะเป็นสิ่งแน่นอนและการต่อสู้ในประเด็นนี้ก็มีความดุเดือดเข้มข้นขึ้น บทความของ กฤษฎา บุญชัย เจ้าหน้าที่โครงการฟื้นฟูชีวิตและธรรมชาติ แห่งมหาวิทยาลัยเที่ยงคืน ได้ชี้ให้เห็นว่านโยบายของรัฐตั้งแต่ปี พ.ศ.2498 เป็นต้นมา มีส่วนทำให้ชาวนาสูญเสียที่ดินทำกิน เช่น การเก็บค่าพรีเมี่ยมข้าว การยกเลิกการจำกัดการถือครองที่ดิน (พ.ศ.2503) การส่งเสริมการลงทุน (พ.ศ.2520) และการส่งเสริมนิคมอุตสาหกรรม (2522) การส่งเสริมกิจการท่องเที่ยว (รวมทั้งสนามกอล์ฟ) สภาพนี้เกิดขึ้นทั้งในชนบทและในเมือง

การแก้ปัญหา

(1) การแก้ปัญหาของภาครัฐบาล รัฐบาลพยายามแก้ปัญหาด้วยนโยบายและมาตรการต่างๆ เช่น การจัดตั้งนิคมเช่าซื้อที่ดิน (พ.ศ.2478) นิคมสร้างตนเอง (2485) จำกัดการถือครองที่ดินไม่ให้เกิน 50 ไร่ (2497) ควบคุมค่าเช่านา (2517) ออกกฎหมายปฏิรูปที่ดิน (2518) ออกกฎหมายคุ้มครองพื้นที่เกษตรกรรม (2530) การแก้ปัญหาราษฎรในพื้นที่ป่าสงวน ออก ส.ป.ก.4-01 ในพื้นที่ 44 ล้านไร่ (2536) แต่มาตรการดังกล่าวก็ไม่ได้ผล เนื่องจากการพัฒนาเศรษฐกิจระบบทุน และการพัฒนาอุตสาหกรรมและการบริการดำเนินไปอย่างรวดเร็ว มูลค่าเพิ่มภาคเกษตรกรรมมีสัดส่วนลดลงโดยลำดับในจีดีพี มาตรการที่ใช้นั้น บ้างก็ใช้ไม่เต็มที่ บ้างก็ยกเลิกไป ปัญหาที่ดินทำกินจึงยังคงแก้ไม่ตก

(2) การแก้ปัญหาภาคประชาชน องค์กรประชาชน เช่นสหพันธ์เกษตรกรภาคเหนือ สมัชชาชาวนาชาวไร่ป่าไม้ที่ดินทำกินอีสาน สมัชชาคนจน เครือข่ายทรัพยากรในส่วนกลางและภาคใต้ สมัชชาประชาชนเพื่อสิ่งแวดล้อมภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ตลอดจนเครือข่ายสลัม 4 ภาค ได้รวมตัวสร้าง "เครือข่ายที่ดิน" (พ.ศ.2543) การเคลื่อนไหวที่เป็นรูปธรรม เช่น ชาวบ้านลำพูนบุกยึดพื้นที่ดินเอกชนซึ่งเคยเป็นของชุมชนมาก่อน ชาวสลัมต่อสู้ในเรื่องที่อยู่อาศัย ในภาคใต้ชาวบ้านเคลื่อนไหวต่อสู้เรียกร้องให้ปกป้องที่ดินของประชาชนและของรัฐ จากการรุกล้ำของนายทุนธุรกิจท่องเที่ยวเกษตรกรเข้ายึดครองสวนปาล์มในพื้นที่จังหวัดสุราษฎร์ธานี กระบี่ ชุมพร และนครศรีธรรมราช รัฐบาลต้องแก้ไขโดยจะเปิดให้เกษตรกรที่มีคุณสมบัติราว 6 หมื่นคน มาลงทะเบียนเช่าที่ทำกินครอบครัวละ 15 ไร่ คิดค่าเช่าไร่ละ 100 บาทต่อปี (โพสต์ทูเดย์ 200147) และ

(3) การแก้ปัญหาโดยปรับเปลี่ยนรูปแบบการเกษตรใหม่ การแก้ปัญหาที่ดินทำกินที่น่าสนใจอีกประการหนึ่ง ได้แก่ การเปลี่ยนรูปแบบทางการเกษตรเป็นแบบไร่นาสวนผสม ซึ่งจะทำให้เกิดความยั่งยืนและมั่นคง

3)ความมั่นคง สวัสดิภาพ สวัสดิการของแรงงาน

เครือข่ายความมั่นคง มีระบบและเครือข่ายที่น่าสนใจได้แก่ 1) กองทุนประกันสังคม ซึ่งได้พยายามขยายความครอบคลุมจำนวนแรงงานให้มากขึ้น เช่น มีดำริจะนำผู้ทำงานบ้านหรือคนใช้ คนทำงานตามฤดูกาล เข้ามาอยู่ในเครือข่ายนี้ พร้อมกับขยายการให้สวัสดิการด้วย เช่นการประกันการว่างงาน 2) ระบบประกันสุขภาพหรือโครงการ 30 บาทช่วยคนไทยห่างไกลโรค ทำให้อัตราผู้สามารถเข้ารับบริการทางการแพทย์ของไทยในปัจจุบันค่อนข้างสูง แต่ก็มีปัญหาต้องแก้ไข พร้อมกับสร้างนวัตกรรมใหม่ขึ้น 3) โครงการแก้ไขความยากจนและสร้างชุมชนเข้มแข็ง

สวัสดิภาพและสวัสดิการของลูกจ้าง ซึ่งมีสถานการณ์เด่นดังนี้ ในเดือนธันวาคม 2547 มีผู้ประกันตนประมาณ 7.83 ล้านคน เพิ่มขึ้นจากเดือนเดียวกันของปี 2546 ราว 3.97 แสนคน หรือร้อยละ 5.3 ผู้ประกันตนใช้บริการประโยชน์ทดแทนกรณีการเจ็บป่วยสูงสุด โดยมีจำนวนครั้งของการไปรับบริการประมาณ 21 ล้านครั้ง แต่ลดลงจากปี 2546 เล็กน้อย รองลงมาได้แก่กรณีสงเคราะห์บุตรและคลอดบุตร ซึ่งทั้งสองกรณีมีสัดส่วนเพิ่มขึ้นจากปี 2546 ประมาณร้อยละ 5.3 และ 12.3 ตามลำดับ

ในด้านกองทุนเงินทดแทนซึ่งจัดจากนายจ้างฝ่ายเดียวเพื่อให้กับลูกจ้างที่ประสบอันตราย เจ็บป่วย ตายหรือสูญหายเนื่องจากการทำงาน ในปี 2546 มีลูกจ้างที่อยู่ในข่ายได้รับความคุ้มครองจำนวน 7.38 ล้านคน เพิ่มจากปี 2546 ร้อยละ 5.0 และในปี 2547 มีผู้ประสบอันตรายหรือเจ็บป่วยเนื่องจากการทำงานถึง 215,534 คน เพิ่มจากปี 2546 ที่มีจำนวน 210,673 คนหรือร้อยละ 2.3 ผู้ที่ประสบอุบัติเหตุในปี 2547 เกือบทั้งหมดคือ 201,875 คน อยู่ในระดับทำงานไม่ได้ชั่วคราว

สาเหตุหลักของการประสบอันตรายหรือเจ็บป่วยเนื่องจากการทำงาน จนไม่สามารถทำงานได้ชั่วคราว ได้แก่ วัตถุหรือสิ่งของหรือสารเคมีกระเด็นเข้าตา วัตถุหรือสิ่งของตัด/บาด/ทิ่มแทง

สำหรับผู้ประสบอันตรายระดับตายในปี 2547 สูงถึง 861 ราย เพิ่มจากปี 2546 ที่มีจำนวน 787 ราย ส่วนใหญ่เกิดจากอุบัติเหตุจากยานพาหนะ (สถานการณ์ลูกจ้างปี 2547 สำนักงานสถิติแห่งชาติ พฤษภาคม 2548)

ลูกจ้างภาคเอกชนเมื่อเทียบกับลูกจ้างของรัฐบาล (1) ทำงานยาวนานกว่ามาก 49 ต่อ 40 ชั่วโมงในหนึ่งสัปดาห์ (2) ได้รับผลตอบแทนน้อยกว่า โดยมีรายได้เฉลี่ยต่อเดือน 5,747 บาท เมื่อเทียบกับลูกจ้างรัฐบาลเฉลี่ย 12,637 บาทต่อเดือน ทั้งผลประโยชน์ตอบแทนอื่นหลายประเภทน้อยกว่า เช่น ค่าครองชีพ ค่าช่วยเหลือบุตร และค่าตอบแทน เป็นต้น (3) ลูกจ้างของรัฐบาล ได้แก่ ข้าราชการ พนักงานรัฐวิสาหกิจ และลูกจ้างในภาครัฐและรัฐวิสาหกิจ มีสวัสดิการค่อนข้างเป็นระบบและมีความมั่นคงทางการงานสูง

(4) ลูกจ้างภาคเอกชนมีกองทุนประกันสังคมกับกองทุนเงินทดแทนที่ช่วยสร้างความมั่นคง จากกรมแรงงาน ตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน 2547 ถึงเดือนมีนาคม 2548 มีแรงงานอพยพหนีภัย เข้ามาในกรุงเทพฯ ประมาณ 22,000 คน มีตำแหน่งว่างรองรับ 299,532 อัตรา (โพสต์ทูเดย์ 160348)

หน้า 37

สถานการณ์ความมั่นคงมนุษย์ ในประเทศไทย (8)                     กลับ  #สารบัญ

บทความพิเศษ โครงการข่าวสารทิศทางประเทศไทย (TTMP) โดยการสนับสนุนของ สกว. มติชนรายสัปดาห์ วันที่ 23 ธันวาคม พ.ศ. 2548 ปีที่ 26 ฉบับที่ 1323

จำแนกความมั่นคงมนุษย์ทางเศรษฐกิจ

4)วิทยาศาสตร์เทคโนโลยี (ว/ท) การวิจัยและพัฒนา

สถานการณ์ทั่วไป ที่น่าสนใจ ได้แก่

1) วิทยาศาสตร์เทคโนโลยีเป็นเครื่องมือการผลิตสำคัญในสังคมเศรษฐกิจความรู้ ชาติที่พัฒนาแล้วมักมีอัตรานักวิทยาศาสตร์และวิศวกรต่อประชากร และมีการใช้จ่ายในการวิจัยและพัฒนาสูง

2) ความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี เกี่ยวข้องโดยตรงกับความสามารถในการผลิตและการสร้างมูลค่า ซึ่งบ่งชี้ถึงความสามารถในการแข่งขัน มีความจำเป็นเป็นพิเศษสำหรับประเทศไทยที่ซึ่งความได้เปรียบทางด้านแรงงานราคาถูกลดลง มีโครงสร้างพื้นฐานทางเศรษฐกิจที่พัฒนาไปพอสมควร และมีตลาดเกิดใหม่ อย่างเช่น จีน อินเดีย และเวียดนามที่ดึงดูดเงินลงทุนได้ดีกว่า

3) การพัฒนาทางวิทยาศาสตร์เทคโนโลยีของไทยเร็วขึ้นในระยะหลัง แต่ก็ไม่ทันกับการรุดหน้าอย่างรวดเร็วทางด้านนี้ การสั่งสินค้าประเภททุนที่มีเทคโนโลยีสูงยังคงเป็นค่าใช้จ่ายสำคัญ ซึ่งทำให้เกิดการเสียเปรียบดุลการค้า คาดหมายการนำเข้าองค์ความรู้ในรูปแบบต่างๆ ยังคงดำเนินต่อไป มีการวิจัยและพัฒนาในหลายสถาบันเพื่อที่จะสร้างเครื่องมืออุปกรณ์และเครื่องจักรกลเพื่อทดแทนการนำเข้า

4) คุณภาพและปริมาณการศึกษาด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ยังต้องพัฒนาอีกมาก การใช้วิทยาศาสตร์ในสังคมยังไม่แพร่หลาย ยังมีการติดในไสยศาสตร์ เช่น หมอดู เชื่อวัตถุมงคล ตื่นข่าว ตลอดจนการขาดวิจารณญาณในการต้านทานต่อพายุข่าวสารที่พัดกระหน่ำ

5) องค์ความรู้ด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยียังกระจุกตัวอยู่ในกลุ่มแคบๆ เช่น ในประเทศพัฒนาแล้ว หรือในเมืองใหญ่ของประเทศกำลังพัฒนาอย่างเช่นกรุงเทพฯ มีการผูกขาดทางความรู้โดยผ่านสิทธิบัตรและความตกลงทางการค้าต่างๆ เช่น การผูกขาดทางซอฟต์แวร์

6) มีความพยายามในการสร้างเทคโนโลยีที่เหมาะสม ซึ่งหมายถึงต้องมีการกำหนดแผนยุทธศาสตร์การพัฒนาทางด้านวิทยาศาสคร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ

7) ถ้าหากไม่มีความเข้มแข็งทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ย่อมยากที่จะสร้างความมั่นคงมนุษย์ให้ยั่งยืนและทันกับการแข่งขัน

การศึกษา สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมการจัดสวัสดิการสังคมแห่งชาติ กระทรวงการพัฒนาสังคมฯ รายงานข้อมูลการจัดสวัสดิการสังคมในประเทศไทยปี 2547 พบว่าด้านการศึกษามีอัตราผู้อ่านออกเขียนได้ร้อยละ 92 ของจำนวนประชากรทั้งหมด มีสถานศึกษาทั้งหมด 50,908 แห่ง มีเงินทุนให้กู้ยืม 197,229 ล้านบาท มีนักศึกษากู้ยืมแล้ว 918,996 ราย ทำให้จำนวนปีการศึกษาเฉลี่ยของประชากรเพิ่มจาก 7.2 ในปี 2543 เป็น 8.1 ในปี 2547 (ข่าวสด 11052548)

ตัวอย่างวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีด้านข่าวสารและการสื่อสาร

โครงสร้างพื้นฐานสารสนเทศและการสื่อสาร ประเทศไทยอยู่อัน 4 รองจากสิงคโปร์ มาเลเซีย และบรูไน โดยตัวเลขในปี 2545 ประเทศไทยมีอัตราการใช้โทรศัพท์เคลื่อนที่ 26 คนต่อร้อย และโทรศัพท์พื้นฐาน 11 คน เทียบกับสิงคโปร์ที่มีอัตราการใช้โทรศัพท์เคลื่อนที่ถึง 80 ใน 100 คน และโทรศัพท์พื้นฐาน 46 คน

ครัวเรือนที่มีโทรทัศน์ในประเทศไทยสูงถึง 97.9 และที่มีวิทยุร้อยละ 77.8 ส่วนการใช้คอมพิวเตอร์และอินเตอร์เน็ตของประเทศไทยค่อนข้างน้อย นั่นคือมีเพียงร้อยละ 4 ของประชากร

ส่วนการใช้อินเตอร์เน็ตราวร้อยละ 8 เมื่อเทียบกับสิงคโปร์ที่มีอัตราผู้ใช้คอมพิวเตอร์ถึงร้อยละ 66.2 และผู้ใช้อินเตอร์เน็ตถึงร้อยละ 50 การใช้อินเตอร์เน็ตของไทยยังกระจุกในเมืองใหญ่ (โพสต์ทูเดย์ 17052548 อ้างตัวเลขจาก World Telecommunication Report 2003, International Telecommunication Union) ต้นปี 2547 มีการให้บริการอินเตอร์เน็ตบรอดแบรนด์ ความเร็วสูง ซึ่งได้รับความนิยมอย่างค่อนข้างเร็ว

ผลการสำรวจเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร (ระดับครัวเรือน) ในไตรมาส 1 พ.ศ. 2547 โดยสำนักงานสถิติแห่งชาติ มีผลดังนี้ จากการสำรวจประชากรอายุ 6 ปีขึ้นไปทั้งสิ้น 58.62 ล้านคน พบว่ามีผู้ใช้คอมพิวเตอร์ 12.54 ล้านคน คิดเป็นร้อยละ 21.4 และมีผู้ใช้อินเตอร์เน็ต 6.97 ล้านคน คิดเป็นร้อยละ 11.9

กรุงเทพมหานครมีประชากร 7.52 ล้านคน มีผู้ใช้คอมพิวเตอร์ร้อยละ 37.4 อินเตอร์เน็ตร้อยละ 26.6 ภาคกลางมีประชากร 13.53 ล้านคน มีผู้ใช้คอมพิวเตอร์ร้อยละ 20.6 และอินเตอร์เน็ตร้อยละ 11.2 ภาคเหนือมีประชากร 10.63 ล้านคน มีผู้ใช้คอมพิวเตอร์ร้อยละ 21.2 และอินเตอร์เน็ตร้อยละ 11.4 ภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีประชากร 19.33 ล้านคน มีผู้ใช้คอมพิวเตอร์ร้อยละ 16.3 และอินเตอร์เน็ตร้อยละ 7.7

ภาคใต้มีประชากร 7.64 ล้านคน มีผู้ใช้คอมพิวเตอร์ร้อยละ 20.2 และอินเตอร์เน็ตร้อยละ 9.9 อายุของผู้ใช้คอมพิวเตอร์และอินเตอร์เน็ตสูงสุดอยู่ในกลุ่มอายุ 15-24 ปี รองมาคือกลุ่มอายุ 6-14 ปี

จากการสอบถามหัวหน้าครัวเรือนถึงจำนวนเครื่องมืออุปกรณ์เทคโนโลยีสารสนเทศในครัวเรือน พบว่า จำนวนครัวเรือนทั้งสิ้น 16.65 ล้านครัวเรือน มีจำนวนโทรสาร 2.88 แสนเครื่อง (1.7 เครื่องต่อ 100 ครัวเรือน) คอมพิวเตอร์ 1.95 ล้านเครื่อง (11.7 เครื่องต่อ 100 ครัวเรือน) และมีการเชื่อมต่ออินเตอร์เน็ตในครัวเรือน 9.55 แสนครัวเรือน (5.7 ต่อ 100 ครัวเรือน) และการสำรวจนี้ได้สอบถามประชากรอายุ 11 ปีขึ้นไป พบว่าเป็นผู้มีโทรศัพท์มือถือ (ไม่รวมเครื่อง PCT) 16.51 ล้านคน (ร้อยละ 31.6)

สำหรับการสำรวจในไตรมาสแรกปี 2548 พบว่าจำนวนครัวเรือนทั้งสิ้น 16.71 ล้านครัวเรือน มีโทรศัพท์พื้นฐาน 4.20 ล้านครัวเรือน คิดเป็นร้อยละ 25 มีเครื่องโทรสาร 0.25 ล้านครัวเรือนคิดเป็นร้อยละ 1.5 มีเครื่องคอมพิวเตอร์ 2.31 ล้านครัวเรือน คิดเป็นร้อยละ 13.7 การเชื่อมต่ออินเตอร์เน็ต 1.5 ล้านครัวเรือน คิดเป็นร้อยละ 6.2 อนึ่ง ครัวเรือนที่มีคอมพิวเตอร์ร้อยละ 45.4 เชื่อมต่ออินเตอร์เน็ต ร้อยละ 54.6 ไม่ได้เชื่อมต่อ กรุงเทพฯ เป็นพื้นที่มีครัวเรือนมีอุปกรณ์เทคโนโลยีสารสนเทศมากที่สุดทุกประเภท ส่วนครัวเรือนในภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีน้อยที่สุดทุกประเภท (โพสต์ทูเดย์ 20052548)

จากตัวอย่างข้างต้น จะเห็นว่าประเทศไทยก็พอมีพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีอยู่บ้าง แต่เมื่อเทียบกับประเทศเพื่อนบ้านอย่างเช่นสิงคโปร์และมาเลเซีย เห็นได้ว่าไทยต้องปรับปรุงด้านนี้อีกมาก ต้องใช้เวลาและความพยายามสูง

การแก้ปัญหาความยากจนอันแก้ไขได้ยากนั้น เกี่ยวข้องกับกิจกรรมจำนวนมากและหลายด้าน มีทั้งการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ การเสริมความเข้มแข็งแก่ชุมชน การใช้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีที่เหมาะสม การศึกษา นโยบายการพัฒนาประเทศ ความโปร่งใสในการบริหารบ้านเมืองและทำธุรกิจ โครงสร้างตลาดโลก โครงสร้างการเงินของโลก สงครามและการก่อการร้าย ไปจนถึงการป้องกันภัยพิบัติทางธรรมชาติ

หลายเรื่องอยู่นอกเหนือการควบคุม แต่หากมีความเพียรและความอดทนที่จะแก้ไข อย่างน้อยก็น่าจะทำให้ผู้คนจำนวนพอสมควรที่รู้สึกว่าชีวิตมีความสุขขึ้นหรือดีขึ้น ซึ่งจะช่วยสร้างบรรยากาศสังคมแห่งความสุขและความดี

หน้า 41